Örnek Risk Analizleri ve Değerlendirmeleri

Risk analizi, iş yerindeki tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin ortaya çıkarabileceği zararın büyüklüğü ile gerçekleşme olasılığının bir arada değerlendirilmesi ve elde edilen sonuca göre önlemlerin önceliklendirilmesi çalışmasıdır. Örnek risk analizleri, bu çalışmanın nasıl kurgulandığını görmek için yararlıdır; ancak hazır bir örneğin doğrudan kopyalanması, iş yerinin kendi koşullarını yansıtmadığı için mevzuata uygun bir değerlendirme sayılmaz. Aşağıda hem yaygın yöntemler hem de sektörlere göre değerlendirmede öne çıkan başlıklar ele alınmaktadır.

Yaygın risk değerlendirme yöntemleri

Yöntem seçimi iş yerinin faaliyetine, süreç karmaşıklığına ve tehlike sınıfına göre yapılır. İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği tek bir yöntemi dayatmaz; önemli olan seçilen yöntemin tehlikeleri eksiksiz kapsaması ve sonucun izlenebilir olmasıdır.

Matris tabanlı yöntemler

L tipi matris, olasılık ve şiddet ölçeklerini bir tabloda kesiştirerek her tehlike için bir risk düzeyi üretir. Uygulaması kolay olduğu ve sonucu görsel olarak okunabildiği için küçük ve orta ölçekli iş yerlerinde sık kullanılır. Geçmişe dönük kaza ve ramak kala verisinin değerlendirildiği çalışmalarda ise X tipi matris tercih edilir.

Fine-Kinney yöntemi

Fine-Kinney, olasılık ve şiddete ek olarak çalışanın tehlikeye maruz kalma sıklığını da hesaba katar. Aynı tehlikenin farklı görevlerde farklı sonuç vermesi bu yöntemle daha görünür olur; vardiya düzeni ve maruziyet süresi belirleyici olduğunda uygundur.

Süreç ve arıza odaklı yöntemler

• HAZOP: kimya, gıda ve proses tesislerinde sapmaları sistematik olarak sorgular
• FMEA: ekipman ve bileşen arızalarının olası sonuçlarını inceler
• Hata Ağacı ve Olay Ağacı Analizi: bir olayın nedenlerini ve sonuç zincirini şema hâlinde çözümler
• JSA (İş Güvenliği Analizi): işi adımlara bölerek her adımın tehlikesini ve önlemini yazar
• What If: yapılandırılmış soru listesiyle beklenmedik senaryoları arar

Hangi yöntem seçilirse seçilsin, ortaya çıkan puan ya da düzey tek başına amaç değildir. Yöntemin işlevi, hangi tehlikenin önce ele alınacağını ve hangisinin izlemeye bırakılabileceğini gerekçesiyle gösterebilmektir.

Sektöre göre örnek değerlendirme başlıkları

Metal ve makine imalatı

Preslerde ve tezgâhlarda koruyucu tertibat, kaynak dumanı ve gaz maruziyeti, gürültü, sıcak yüzey ve kıvılcım, kaldırma ekipmanı ve sapan kullanımı, talaş ve parça sıçraması, elektrik güvenliği. Gürültü ve toz gibi maruziyetlerin sayısal olarak ortaya konması için ortam ölçümleri yapılması gerekir.

İnşaat ve şantiye

Yüksekten düşme, malzeme düşmesi, iskele kurulum ve sökümü, kazı ve göçük, iş makinesi ile yaya trafiğinin kesişmesi, geçici elektrik tesisatı, hava koşulları. Şantiyede riskler işin ilerlemesiyle değiştiği için değerlendirmenin aşamalara göre güncellenmesi gerekir.

Gıda üretimi ve mutfak

Kesici ve doğrayıcı ekipman, sıcak yağ ve buhar, kaygan zemin, soğuk hava deposunda kalma, temizlik kimyasalları, tekrarlı hareket kaynaklı zorlanma ve hijyen kuralları.

Yanıcı ve patlayıcı ortam bulunan tesisler

Toz, gaz veya buhar kaynaklı patlayıcı ortam ihtimali bulunan iş yerlerinde risk değerlendirmesi tek başına yeterli olmaz; bölgelendirme ve ekipman seçimini içeren patlamadan korunma dokümanı da hazırlanır.

Örnek dosyaları kullanırken dikkat edilmesi gerekenler

• Örnek, iş yerinin makine parkı, çalışan sayısı ve yerleşim planına göre yeniden yazılmalıdır
• Tehlikeler saha gezisi, çalışan görüşmeleri ve kaza kayıtlarıyla doğrulanmalıdır
• Her risk için önlem, sorumlu ve termin tarihi belirtilmelidir
• Alt işveren, stajyer ve ziyaretçiler de kapsama dâhil edilmelidir
• Önlem sıralamasında öncelik tehlikenin kaynağında yok edilmesine verilmelidir
• Kişisel koruyucu donanım, toplu korunma önlemleri yetersiz kaldığında başvurulacak son basamaktır

Değerlendirmenin ekiple yürütülmesi

Risk değerlendirmesi tek kişinin masa başında hazırlayacağı bir belge değildir; işveren veya vekili, görevli iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi ve işi bilen destek elemanlarının birlikte çalışmasını gerektirir. İşi fiilen yapan kişinin anlattığı zorlanmalar ve zaman kazanmak için geliştirilen kısayollar çoğu zaman en değerli bilgidir. Yöntem seçiminden saha gözlemine kadar bütün adımlarda kurumsal destek almak isteyen iş yerleri için General OSGB, sektöre uygun risk değerlendirmesi çalışmalarını yürütür.