Hastane Afet ve Acil Durum Planları

Hastane Afet ve Acil Durum Planı (HAP), bir sağlık kuruluşunun deprem, sel, yangın, kimyasal olay, salgın veya kitlesel yaralanma gibi durumlarda hizmet sürekliliğini nasıl koruyacağını önceden tanımlayan plandır. Amacı hastaneyi afetten etkilenen taraf olmaktan çıkarıp afete müdahale eden merkez hâline getirmektir. Bu yönüyle sıradan bir tahliye talimatından çok daha geniş bir belgedir.

HAP ile işyeri acil durum planı ilişkisi

Hastane aynı anda iki kimlik taşır: hem afet müdahalesinin merkezi hem de çalışanı bulunan bir işyeridir. İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik uyarınca hazırlanan acil durum planı; çalışanların tahliyesi, ilk yardım ve yangınla mücadele ekipleri, tahliye yolları ve tatbikat yükümlülüklerini kapsar. HAP ise Sağlık Bakanlığının hastane afet planlarına ilişkin düzenlemelerinden doğar ve bunun üzerine hasta kabul kapasitesinin artırılması, triyaj, alan yönetimi ve dış kurumlarla koordinasyon başlıklarını ekler.

İki plan ayrı belgeler olsa da aynı gerçekliği anlatmak zorundadır. Toplanma alanı, kaçış yolları, ekip listeleri ve haberleşme zinciri iki belgede farklıysa afet anında ortaya çıkan şey plan değil kargaşadır. Sağlık kuruluşunun acil eylem planı ile HAP'ın birlikte gözden geçirilmesi bu nedenle şarttır.

Planın temel bileşenleri

Olay yönetim yapısı

Afet anında kimin karar vereceği tartışma konusu olmamalıdır. Plan; olay yöneticisini, yedeklerini, birim sorumlularını ve bunların görev tanımlarını kişi adıyla değil unvanla belirler. Unvana bağlanan görev, personel değiştiğinde de geçerliliğini korur.

Kapasite ve alan planlaması

Kitlesel olaylarda mevcut yatak ve yoğun bakım kapasitesinin hızla artırılması gerekir. Taburcu edilebilecek hasta gruplarının önceden belirlenmesi, alternatif triyaj ve bekleme alanlarının tanımlanması, ek malzeme ile ilaç stokunun nerede tutulduğunun yazılı olması planın omurgasını oluşturur.

Uyarı ve haberleşme

Hastanelerde yaygın olarak kullanılan mavi kod, pembe kod ve beyaz kod uygulamaları, olayın türünü tüm binaya kısa sürede duyurmak için kurgulanmıştır. Bu çağrıların hangi hat üzerinden verileceği, kimin yanıt vereceği ve yanıt süresinin nasıl ölçüleceği plana bağlanır.

Dış kurumlarla koordinasyon

Hastane afette tek başına çalışmaz. Hasta sevki, ek personel ve malzeme talebi, ambulans yönlendirmesi ve durum bildirimi; il sağlık müdürlüğü, acil sağlık hizmetleri ve afet yönetimi birimleriyle yürütülür. Plan, hangi bilginin kime ve hangi kanaldan iletileceğini önceden yazar. Elektrik, su ve haberleşmenin kesilmesi ihtimaline karşı yedek kanalın belirlenmiş olması da bu başlığın parçasıdır.

Görev kartları

Plan, her birim ve unvan için ilk dakikalarda ne yapılacağını gösteren kısa görev kartlarına dönüştürülmediğinde uygulanamaz kalır. Kartlar; çağrının nasıl doğrulanacağını, kime bilgi verileceğini ve hangi alana gidileceğini tek sayfada anlatacak sadelikte hazırlanır ve çalışanın ulaşabileceği yerde bulundurulur.

Tahliye ve yangın senaryosu

Hastane tahliyesi diğer işyerlerinden farklıdır, çünkü hastaların bir bölümü kendi başına hareket edemez. Bu yüzden yatay tahliye, yani hastaların aynı katta yangın bölmesinin ötesindeki güvenli alana taşınması çoğu zaman tam tahliyeden önce gelir. Ameliyathane, yoğun bakım, doğumhane ve diyaliz gibi kritik birimler için ayrı senaryolar yazılır.

Tahliye ekiplerinin sedye ve battaniye teknikleriyle çalışabilmesi, söndürücünün yangın sınıfına göre seçilmesi ve dumanın yayılım davranışının bilinmesi ancak tatbikatla kazanılır. Personelin yangın eğitimi ve ilk yardım eğitimi almış olması, HAP'ın kâğıt üstünde kalmasını engelleyen en somut unsurdur.

Planın canlı tutulması

Yazıldığı gün doğru olan plan; birim taşındığında, ekip değiştiğinde ya da binaya yeni blok eklendiğinde geçerliliğini yitirir. Bu nedenle plan belirli aralıklarla gözden geçirilir, tatbikatlarla sınanır ve tatbikatta görülen aksaklıklar belgeye işlenir. Tatbikatın amacı başarı raporu üretmek değil, çağrının duyulmadığı katı, kilitli çıkışı ya da boşta kalan görevi bulmaktır; bu nedenle gözlemci notları düzeltme planına dönüştürülmeden tatbikat tamamlanmış sayılmaz.

Sağlık kuruluşlarında biyolojik etkenler, kesici delici alet yaralanmaları, radyasyon ve çalışana yönelik şiddet gibi kendine özgü tehlikeler de risk değerlendirmesi çalışmasıyla birlikte ele alınmalıdır. Afet planı bu değerlendirmeden beslendiğinde gerçek bir müdahale belgesine dönüşür.