Koronavirüs İş Yerinde Bulaşırsa İş Kazası Sayılır mı?

Bir çalışanın işyerinde koronavirüse yakalanması hâlinde bunun iş kazası mı, meslek hastalığı mı, yoksa genel hükümlere tabi bir hastalık mı sayılacağı salgın döneminin en çok tartışılan konularından biri oldu. Tartışmanın kaynağı, sosyal güvenlik mevzuatındaki iş kazası ve meslek hastalığı tanımlarının bulaşıcı hastalıkları ne ölçüde kapsadığının yoruma açık olmasıdır.

İş kazası ile meslek hastalığı arasındaki fark

Sosyal güvenlik mevzuatı iş kazasını; çalışanın işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle veya işverence görevle başka yere gönderilmesi hâlinde uğradığı, bedence ya da ruhça zarara yol açan olay olarak tanımlar. Meslek hastalığı ise işin niteliğinden kaynaklanan, tekrarlanan bir maruziyet sonucunda ortaya çıkan hastalıktır.

İki kavramı ayıran temel ölçüt zamandır. İş kazası ani ve dıştan gelen bir olaya dayanır; meslek hastalığı ise süreklilik gösteren bir maruziyetin sonucudur. Koronavirüs tartışması tam olarak bu ayrımın kenarında doğmuştur.

Koronavirüs bu tanımların neresine düşer

Virüsün bulaşması, tek bir anda gerçekleşen dışsal bir olaydır; bu yönüyle iş kazası tanımına yaklaşır. Buna karşılık hastalığın belirti vermesi zaman aldığı için bulaşmanın tam olarak nerede ve ne zaman gerçekleştiğini kanıtlamak çoğu durumda güçtür. Sağlık çalışanları, laboratuvar personeli veya bakım hizmetlerinde çalışanlar gibi mesleği gereği doğrudan bulaş riskiyle karşılaşan gruplarda ise meslek hastalığı değerlendirmesi gündeme gelir.

Uygulamada belirleyici olan, hastalık ile yürütülen iş arasında illiyet bağının kurulabilmesidir. Bu bağ her olayda ayrı ayrı incelenir; konuya tek ve kesin bir cevap vermek yerine olayın kendi koşullarına bakmak gerekir.

Değerlendirmede öne çıkan unsurlar

• Çalışanın görevinin doğrudan ve yoğun insan teması gerektirip gerektirmediği
• Aynı çalışma ortamında başka vakaların bulunup bulunmadığı ve tarihlerin örtüşmesi
• Belirtilerin başladığı dönem ile işyerinde bulunulan dönem arasındaki ilişki
• İşverenin aldığı koruyucu önlemlerin kapsamı ve bunların belgelenmiş olması
• Görevlendirme, servis kullanımı ve saha ziyareti gibi işe bağlı hareketlilik kayıtları

Olayın iş kazası ya da meslek hastalığı sayılması sosyal güvenlik mevzuatı bakımından sonuç doğurur; kısa vadeli sigorta kolları kapsamındaki haklar bu nitelemeye bağlıdır. Bu nedenle tartışma yalnızca kavramsal değildir, çalışanın ve işverenin somut hak ve yükümlülüklerini etkiler.

İşverenin yükümlülüğü nerede başlar

Tartışmanın hukuki sonucu ne olursa olsun, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu işverene çalışanın sağlığını korumak için gereken her türlü tedbiri alma yükümlülüğü yükler. Bulaşıcı hastalık riski de bu kapsamdadır ve biyolojik etken olarak değerlendirilmesi gerekir.

İşyerinde beklenen temel önlemler

• Risk değerlendirmesinin biyolojik etkenleri kapsayacak biçimde güncellenmesi
• El hijyeni, temizlik ve dezenfeksiyon düzeninin yazılı hâle getirilmesi
• Ortak alanlarda mesafe düzenlemesi ve havalandırmanın gözden geçirilmesi
• Belirti gösteren çalışan için izolasyon ve yönlendirme akışının önceden tanımlanması
• Alınan önlemlerin, verilen eğitimlerin ve dağıtılan koruyucu donanımların kayıt altına alınması

Bu önlemlerin dayanağı, işyerinde yürütülen risk değerlendirmesi çalışmasıdır. Uygulamanın çalışana aktarılması aşamasında ise hijyen eğitimi pratik bir karşılık üretir; özellikle gıda, konaklama ve toplu çalışma ortamlarında bu eğitim yalnızca salgın dönemine özgü bir ihtiyaç değildir.

Kayıt ve bildirim neden belirleyici

Bildirim yükümlülüğü, hukuki tartışmanın sonucunu beklemez. İşveren, iş kazası olarak değerlendirilen olayları mevzuatta öngörülen süre içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirmekle yükümlüdür. Bildirimin yapılmış olması olayın iş kazası sayıldığı anlamına gelmez; niteleme kurum incelemesi ve gerektiğinde yargı kararı ile belirlenir.

İşyerinde tutulan sağlık kayıtları bu aşamada belirleyici hâle gelir. Çalışanın işe giriş muayenesi, maruziyet geçmişi, izin ve devamsızlık kayıtları ile işyerinde alınan önlemlerin belgeleri, illiyet bağı tartışmasının somut zeminini oluşturur. Bu kayıtların düzenli tutulması işyeri hekimliği hizmetinin temel çıktılarından biridir ve hem çalışanı hem işvereni korur.

Salgın dönemi geride kalsa da bulaşıcı hastalık riski işyerlerinin gündeminden çıkmaz. Biyolojik etkenlerin risk değerlendirmesinde tanımlı kalması ve kayıt düzeninin sürdürülmesi, benzer bir tabloda tartışmayı belgeye dayandırma imkânı verir.