İş Sağlığı ve Güvenliği Tedbirleri

İş sağlığı ve güvenliği tedbirleri, işyerinde belirlenen tehlikelerin çalışana zarar vermesini engellemek için alınan teknik, idari ve tıbbi önlemlerin tamamıdır. Tedbir, risk değerlendirmesinin kâğıt üzerinde kalan çıktısı değil, o çıktının sahada uygulanmış halidir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu tedbir alma yükümlülüğünü işverene verir ve önlemlerin hangi mantıkla sıralanacağını da belirler.

Kanunun öngördüğü korunma ilkeleri

Tedbirler rastgele seçilmez; kanunda sayılan risklerden korunma ilkeleri bir öncelik sırası kurar:

• Öncelikle riskten kaçınmak, kaçınılamıyorsa riski analiz etmek.
• Riskle kaynağında mücadele etmek, sonucunu değil sebebini ortadan kaldırmak.
• Tehlikeli olanı, tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirmek.
• İşi kişiye uygun hale getirmek; işyeri tasarımı, ekipman seçimi ve çalışma temposunu buna göre düzenlemek.
• Teknik gelişmelere uyum sağlamak ve tutarlı bir önleme politikası geliştirmek.
• Toplu korunma tedbirlerine, kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik vermek.
• Çalışanlara uygun talimat vermek ve bu talimatın uygulanmasını denetlemek.

Bu ilkeler arasında uygulamada en sık atlananı, toplu korunmaya öncelik verme ilkesidir. Kişisel koruyucu donanım dağıtmak, alınması gereken teknik tedbirin yerine geçmez; toplu korunma sağlanamadığı ölçüde devreye giren tamamlayıcı bir önlemdir.

Önleme hiyerarşisi

Uygulamada tedbirler etkinliklerine göre beş basamakta sıralanır. Üst basamaktaki tedbir mümkünse alt basamağa geçilmez:

Tehlikeyi ortadan kaldırma

En etkili tedbir, tehlikeyi kaynağıyla birlikte yok etmektir. Elle taşınan yükün konveyöre alınması, yüksekte yapılan bir montajın zeminde tamamlanıp yerine kaldırılması ya da gereksiz hale gelmiş bir tezgâhın hattan çıkarılması bu basamaktadır. Ortadan kaldırma çoğu zaman tasarım aşamasında mümkündür; üretim başladıktan sonra maliyeti yükselir.

İkame, yani daha az tehlikeliyle değiştirme

Tehlike kaldırılamıyorsa daha az zararlı bir alternatifle değiştirilir. Solvent bazlı bir yapıştırıcının su bazlı olanla, yüksek gürültülü bir makinenin daha sessiz modeliyle değiştirilmesi buna örnektir. İkamede yeni malzemenin kendi risklerinin de değerlendirilmesi gerekir.

Teknik ve mühendislik tedbirleri

Makine koruyucuları, acil durdurma tertibatı, çift el kumanda, lokal havalandırma, ses yalıtımı, otomasyon ve tehlikeli bölgenin fiziksel olarak ayrılması bu gruba girer. Etkinlikleri çalışanın davranışına bağlı olmadığı için kalıcı çözüm sayılırlar.

İdari tedbirler

Çalışma talimatları, iş izin sistemi, bakım ve kilitleme prosedürleri, maruziyet süresini sınırlayan vardiya düzenlemeleri, güvenlik ve sağlık işaretleri ile eğitim bu başlıktadır. Doğru uygulandığında etkilidir, ancak sürekli denetim ister.

Kişisel koruyucu donanım

Baret, gözlük, kulak koruyucu, solunum maskesi, emniyet kemeri ve iş ayakkabısı hiyerarşinin son basamağıdır. Donanımın işe uygun seçilmesi, doğru kullanılması ve düzenli değiştirilmesi tedbirin bir parçasıdır; teslim tutanağı imzalatmak tek başına yeterli değildir.

Risk etkenine göre tedbirler

Hangi tedbirin gerekli olduğu, işyerindeki risk etkeninin türüne göre değişir:

• Fiziksel etkenler: gürültü, titreşim, aydınlatma yetersizliği, termal konfor sorunları ve radyasyon.
• Kimyasal etkenler: toz, gaz, buhar, sis ve tehlikeli kimyasalların depolanması ile taşınması.
• Biyolojik etkenler: bakteri, virüs ve mantar kaynaklı maruziyetler.
• Ergonomik etkenler: elle taşıma, zorlayıcı duruş, tekrarlı hareket ve ekranlı araçlarla çalışma.
• Psikososyal etkenler: aşırı iş yükü, çalışma süresi düzensizliği ve işyerinde şiddet.

Bu etkenlerin hangi düzeyde bulunduğu ölçülmeden tedbir seçilemez. Gürültü, toz, gaz ve aydınlatma gibi başlıklarda ortam ölçümleri yapılarak sonuçlar mevzuatta belirlenen sınır değerlerle karşılaştırılır; ölçüm sonucu, hangi basamaktaki tedbirin yeterli olacağını da gösterir.

Tedbirin sürekliliği

Alınan tedbir zamanla aşınır: makine koruyucusu sökülür, havalandırma filtresi tıkanır, prosedür unutulur. Bu nedenle tedbirler risk değerlendirmesi ile düzenli olarak gözden geçirilir, çalışanların bilgisi temel iş güvenliği eğitimi ile tazelenir ve maruziyetin sağlığa etkisi işyeri hekimliği kapsamındaki sağlık gözetimiyle izlenir. Tedbir, uygulandığı gün değil, sahada işlediği sürece geçerlidir.