İş Güvenliği ile İlgili Bilgiler ve Uygulamalar

İş güvenliği, işyerindeki tehlikelerin önceden belirlenmesi ve çalışanın zarar görmesini engelleyecek önlemlerin alınması disiplinidir. Konu 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile düzenlenir; kanun, sınırlı istisnalar dışında kamu ve özel sektördeki işyerlerini çalışan sayısına bakılmaksızın kapsar. Uygulamanın başarısı yazılı kurallardan çok, o kuralların sahada karşılığının bulunmasına bağlıdır.

Bilinmesi gereken temel kavramlar

İş güvenliği dilinde sık karıştırılan birkaç kavram, sistemin tüm mantığını taşır:

• Tehlike: Zarar verme potansiyeli taşıyan kaynak veya durum. Açıkta dönen bir kayış-kasnak bir tehlikedir.
• Risk: Tehlikeden doğacak zararın gerçekleşme olasılığı ile şiddetinin birleşimi.
• Ramak kala: Zarara yol açmadan atlatılan olay. Kaza sayılmadığı için çoğu işyerinde kaydedilmez; oysa gerçek kazanın habercisidir.
• Meslek hastalığı: Yürütülen işin niteliğinden kaynaklanan, tekrarlanan maruziyet sonucu ortaya çıkan sağlık sorunu.
• Tehlike sınıfı: İşyerinin faaliyet koduna göre az tehlikeli, tehlikeli veya çok tehlikeli olarak belirlenmesi.
• Çalışan temsilcisi: Çalışanlar adına iş sağlığı ve güvenliği konularında görüş bildirmek üzere belirlenen kişi.

Korunmada uygulanan öncelik sırası

Bir riski yönetmenin tek yolu çalışana koruyucu donanım vermek değildir; bu, sıralamanın en sonundaki seçenektir. Uygulamada izlenen mantık şudur: önce tehlikeyi tümüyle ortadan kaldırmak, mümkün değilse daha az tehlikeli olanla değiştirmek, sonra mühendislik önlemleriyle tehlikeyi çalışandan yalıtmak, ardından çalışma yöntemini ve maruziyet süresini düzenlemek, en son aşamada kişisel koruyucu donanım kullandırmaktır.

Toplu korumanın kişisel korumaya üstün tutulması bu sıralamanın özüdür. Makineye takılan bir koruyucu muhafaza vardiyadan ve kişiden bağımsız çalışır; kulaklık ise ancak takıldığı sürece koruma sağlar.

İşyerinde yürütülmesi gereken çalışmalar

Mevzuatın işverenden beklediği uygulamalar birbirini besleyen bir zincir oluşturur. Zincirin bir halkası eksik kaldığında diğerleri de işlevini yitirir.

Risklerin belirlenmesi

Her işyeri, kendi süreçlerine özgü bir risk değerlendirmesi yapmak zorundadır. Hazır şablonlar bu ihtiyacı karşılamaz; değerlendirmenin işyerini tanıyan bir ekip tarafından, çalışanların katkısıyla hazırlanması gerekir. Kaza yaşanması, üretim sürecinin ya da yerleşimin değişmesi durumunda değerlendirme yenilenir.

Eğitim ve bilgilendirme

Çalışanlar işe başlamadan önce ve belirli aralıklarla eğitim alır. Temel iş güvenliği eğitimi yasal bir zorunluluk olmasının ötesinde, çalışanın kendi işindeki riski tanımasını sağlar. Yüksekte çalışma, kapalı alan, sıcak iş gibi özel riskler için ayrıca konuya özgü eğitim verilir.

Ölçüm ve kontrol

Gözle görülmeyen riskler ancak ölçülerek yönetilir. Gürültü, toz, kimyasal maruziyeti, aydınlatma ve termal konfor için yapılan ortam ölçümleri maruziyet düzeyini ortaya koyar. Vinç, kaldırma ekipmanı, basınçlı kap, elektrik tesisatı ve yangın sistemi gibi ekipmanlara uygulanan periyodik kontroller ise arızayı kazaya dönüşmeden yakalar.

Acil durumlara hazırlık

Yangın, deprem, sızıntı ve benzeri olaylar için acil durum planı hazırlanır; arama-kurtarma, söndürme ve ilk yardım ekipleri belirlenir, tahliye tatbikatları yapılır. Plan çalışanların bildiği ve uyguladığı ölçüde işe yarar; tatbikat sırasında ortaya çıkan aksaklıklar planın güncellenmesi için değerlendirilir.

Günlük çalışma düzeninde pratik kurallar

• Makineler koruyucu muhafazaları sökülmüş halde çalıştırılmaz.
• Bakım ve onarımda enerji kesilir, kaynak kilitlenir ve etiketlenir.
• Kimyasalların güvenlik bilgi formları erişilebilir yerde tutulur, kaplar etiketsiz bırakılmaz.
• Acil çıkış yollarının ve yangın söndürücülerin önü hiçbir koşulda kapatılmaz.
• Kişisel koruyucu donanım işe uygun seçilir, hasar gördüğünde değiştirilir.
• Ramak kala olaylar kayda geçirilir ve nedeni araştırılır.
• İşyeri düzeni ve temizliği, kayma ile takılma kazalarının en ucuz önlemidir.

Sistemin sürekliliği

Bu uygulamaların sürekliliği, işyerinde görevli iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekiminin düzenli takibiyle sağlanır. Çalışan temsilcisinin görüşünün alınması, kurul bulunan işyerlerinde kurul kararlarının izlenmesi ve alınan önlemlerin sonucunun ölçülmesi de aynı düzenin parçasıdır. İş güvenliğini denetim öncesine sıkışan bir hazırlık olarak değil, yıllık plana bağlanmış bir çalışma biçimi olarak ele almak hem kazaları hem idari yaptırımları önler.